Республика жаңалықтары

18 Қазан 2018 12:35
Елбасының Жолдауы: ауыл шаруашылығы және шағын бизнес

Әлбетте, Мемлекет басшысы «Ауыл - Ел бесігі» жобасының басталғанын ресми түрде жариялады. Аталған жобаның негізгі мақсаты - ауылдардың әлеуметтік ортасын жаңғырту немесе жетілдіру. Сонымен қатар Жолдау аясында Қазақстандағы ауыл шаруашылығы мамандарын жаңа технологиялар бойынша жаппай оқыту мәселесі де көтерілді.

17 облыс басшыларына қолжетімді жалға берілетін тұрғын үйлердің құрылысын жүргізіп, ең алдымен дәрігерлердің, мұғалімдердің, әлеуметтік және өзге саланың білікті мамандарына жергілікті бюджет есебінен жеңілдетілген ипотека бойынша алғашқы жарнасын ішінара субсидиялау мәселесін шешу жүктелді. 

Қолданыстағы агроөнеркәсіптік жөнінде арнауы бағдарламаның болуына қарамастан, Елбасы агроөнеркәсіптік кешеннің әлеуетін арттыру керек екендігін басып айтты.

Бұл тапсырманың басты міндеті - еңбек өнімділігін ұлғайту, 2022 жылға қарай өңделген ауыл шаруашылығы өнімдерінің экспортын 2,5 есеге арттыру.

Әрине берілген тапсырмалар орынды және өзекті. Дегенмен, біздің пікірімізге сәйкес, агроөнеркәсіптегі ахуалдың нашарлануы көптеген себептерге байланысты. Ол туралы көптеген сарапшылар мен мамандар талай айтып келеді.

Меніңше, басты проблема ауыл шаурашылығында дискриминациялық саясат түбегейлі жойылмай, жағдай жақсармайды. Бұл жерде дискриминациялық саясат дегеніміз – ол жерде кейбір ауыл шаурашылығы субъектілері мен шаруа қожалықтарын ішінара немесе барынша кемсіту.

Демек, елдің мемлекеттік органдары (тұтастай алғанда Үкімет және Ауыл шаруашылығы министрлігі, әсіресе облыстар мен аудандардың әкімдері) және «ҚазАгро» АҚ агроөнеркәсіп секторының кейбір қатысушыларына қатысты ешкімді кемсітпейтін саясатты қамтамасыз етуі тиіс. Осы орайда, аталған мемлекеттік және квазимемлекеттік органдар осы жұмысты қалай атқаруда, олардың нәтижелері қалай деген сұраққа жауап беруге тырысайық.

Ұлттық экономика министрлігі жанындағы Статистика комитетінің және кейбір сарапшылардың деректерін зерделей отырып, келесідей қорытындылар жасауға болады.

Біріншіден, 2015-2016 жылдары республика бойынша шамамен 5229 ауыл шаруашылығы кәсіпорындары және 213,959 жеке кәсіпкер тіркеліп, белсенді түрде жұмыс істеді. Осы тіркелген шаруашылықтардың небары 6,2% бүкіл республикадағы барлық егіс алқаптарының 67,2% иеленген. Ал қалған шаруашылықтардың 93,8% еліміздегі егіс алқаптарының небары 33,8% басқарып келген. Осы екі көрсеткішті салыстырсаңыз Қазақстанда егіс алқаптарына деген монополия анық байқалып отыр. Өкінішке орай, осы мәселе бойынша Жолдауда еш айтылмады. Немесе Елбасы бұл проблема жөнінде хабардар емес.

Екіншіден, отандық сарапшылардың бағалауы бойынша (Ж.Ахметов) шикізатты сатып алу құнын төмендету үшін мемлекет тарапынан субсидиялар тек қана 50,5 мың қара малды иеленетін шаруашылықтарға ғана берілген. Бұл республика бойынша 1%. Жалпы малдың саны 6 млн.

Үшіншіден, 2016 жылғы 1 қаңтардағы жағдай бойынша ауыл шаруашылығына берілген барлық несиелердің 67,3% тек 588 ауыл шаруашылық кәсіпорындарына берілген - бұл барлық ауыл шаруашылығы кәсіпорындарның 11,6% ғана. Қалған 88,4% «дискриминация» режиміне ұшыраған.

Төртіншіден, «Агробизнес-2020» бағдарламасын іске асыру барысында 2014-2015 жылдары 520 млрд теңгеге несие тек қана ауыл шаруашылығы кәсіпорындарның 404 субъектісіне ғана ұзартылды. Бұл барлық қолданыстағы кәсіпорындардың 8% құрайды. Ал кәсіпорындардың қалған 92% несие ұзартылмаған. Олар сот органдарында дауласып, активтерінен айрылып қалды.

Мемлекет басшысының 2015 жылы бастамасымен 5 институционалдық реформада «Заң үстемдігі» атты бағыты болды. Ол тек сот, құқық қорғау органдарының және басқа да органдардың қызметтерін ғана қамтығанын жақсы білеміз. Өкінішке қарай, заң үстемдігі ауыл шаруашылығы бағытында мардымсыз тараған.

Енді шағын бизнеске назар аударайық. Елбасы «Бизнестің Жол картасы - 2020» бағдарламасын жүзеге асыру үшін жыл сайын қосымша 30 миллиард теңге бөлуді тапсырды.

Ұлттық банк басым бағыттағы өндіріс саласын, шағын және орта бизнесті несиелеу үшін 600 миллиард теңге бөлетін болды.

Сонымен қатар, өңдеу өнеркәсібі мен шикізаттық емес экспортты қолдауға таяудағы 3 жылда қосымша 500 миллиард теңге бөлінетін болады.

Ең бастысы, Мемлекет басшысы шағын және орта бизнеске салық амнистиясын жүргізуді көтерді. Мәселен, 2018 жылдың 1 қаңтарына дейінгі қалыптасқан айыппұлдар мен салық борыштары бойынша өсімдер жойылатын болады.

Сонымен қатар Елбасы Үкіметке жаңадан 2025 жылға дейінгі бизнестің жол картасы бағдарламаласын әзірлеуді жүктеді. Аталған құжатта нақты шаралар, жобалар мен қаржыландыру тетіктері көрсетілуі шарт.

Әрине осы саладағы ахуалға Елбасының көңілі толмайтыны жөнінде Жолдау барысында байқалды.

Осы орайда Жолдау кезінде "Атамекен" ұлттық кәсіпкер палатасының басшылары Абылай Мырзахметов пен Тимур Құлыбаевқа шүйлікті.

Н.Назарбаев былай деді: «шағын және орта бизнесті дамытуға не жетпейді? Тимур? Абылай? Несие бар дейді, бірақ оны алатын адам жоқ. Осы ретте үкімет пен Ұлттық банк те мардымды жұмыс атқарып отырған жоқ. Ұлттық банк Үкіметке, ал Үкімет Ұлттық банкке сілтейді. Тыңдаудан шаршадым, әрқайсысың әр шешеден туған сияқтысыңдар".

Енді Қазақстанда бизнес саласындағы проблемаларға тоқталайық.

Біріншіден, "Атамекен" ұлттық кәсіпкер палатасының деректері бойынша 2015-2016 жж. жүргізген әлеуметтік сауалнама қорытындысы көрсеткендей елде 1,2 млн. кәсіпкерге қаражат жетпеген. Демек, экономикаға және бизнеске қаражат және капитал беретін институттар жұмыс істемейді деген сөз. Сонымен қатар қаражаттың тапшылығынан 2018 жылдың 6 айында 8 мың шағын кәсіпорын банкротқа ұшырап, жабылып қалды.

Екіншіден, Қазақстана орта және шағын бизестің тұралап, оның аясының тарылуына көптеген факторлар әсер етті. Оның бастысы мемлекет жүргізген экономикалық саясат болды. Осы сясаттың басты элементі мемлекеттік кәсіпкерлікті дамыту болды. Осының салдарынан шағын бизнес рыноктан ығыстырылды. Тіпті, орта мерзімде мемлекеттік кәсіпкерліктің ауқымы елдің экономикалық даму қарқынының төмендеуіне әкеледі. Сол себептен, 2020 жылға дейін экономикада мемлекеттің қатысу үлесін 15% дейін қысқарту міндеті қойылды.

Үшіншіден, мемлекеттік кәсіпкерлікті дамыту саясаты алдымен «Самұрық-Қазына» ҰӘҚ арқылы жүзеге асырылды.

Экономикада мемлекеттің мөлшері деген ұғым тек жер аумағы мен халық саны емес, мемлекеттік секторда жұмыс істейтін адамдардың санын, мемлекеттік активтерді (яғни ақша ағымдары ғана емес, сонымен қатар акциялар), мемлекеттік кәсіпорындар шығаратын өнімді, мемлекеттік инвестициялар және мемлекеттік бюджет шығыстарын қамтиды.  

Қазақстанның мемлекеттік бюджетінің шығыстары ЖІӨ-нің 25% құрайды. Ал бұған квазимемлекеттік сектордың (соның ішінде «Самұрық-Қазына» ұлттық әл-ауқат қорының) шығындарын есепке алатын болсақ, шығынның тағы өсе түсетіні мәлім. Міне, бұл соңғы жылдардағы ел экономикасының өсу қарқынының төмендегеніне бірден бір себеп.

Төртіншіден, «Қазақстан-2050» Стратегиясында көзделген жауапты экономикалық саясатты жүргізудің басымдығы орындалмай жатыр. Демек, Үкімет Ұлттық әл-ауқат қорымен бірлесе отырып, мемлекет көлемін ұлғайту саясатын жалғастырғанда экономикалық өсім қарқыны төмендеп отырады.

Айтылғанды ескере отырып, келесі ұсыныстар жасауға болады:

- «Самұрық-Қазына» ҰӘҚ мен мемлекеттік кәсіпкерліктің нақты көрсеткіштерін ескере отырып, орташа және ұзақ мерзімді перспективада мемлекеттің стратегиялық мақсаттарын өзгерту немесе түзету;

- мемлекеттің және «Самұрық-Қазына» қорының шығындарын есепке ала отырып, мемлекеттің шынайы мөлшерін есептеу;

- «Самұрық-Қазына» ұлттық әл-ауқат қорының басшылығы мен «ҚазМұнайГаз» АҚ, «Қазақстан темір жолы» АҚ, «Қазақтелеком» АҚ, «Қазпочта» АҚ және басқа да ұлттық компаниялардың басқарушылық функцияларында бір-бірін  қайталауды жою.

- Қазақстан төлем балансының теңгерімдік және жиынтық баптарын жақсарту бойынша қордың стратегиялық мақсаттарын өзгерту.

Сайып келгенде, жоғарыдағы проблемаларды шешпей, Жолдаудың орындау сапасы жоғары болмайды. Қазақстанда бір уақытта үш дағдарыстың белгілері байқалуда - экономикалық саясат сапасының төмендеуі, тұжырымдамалық және құрылымдық дағдарыстар. Бұлар өз алдына жеке әңгіме.

Қайырбек Арыстанбеков

экономист